Georg Friedrich Händel og oratoriet Messias

Den 250 år gamle musikken hans er i bruk den dag i dag, ikkje minst no i juletider

Musikksoga fortel om mange store komponistar. Ein av desse gigantane er Georg Friedrich Händel (1685 – 1759). Musikk som tona i sinnet til denne mannen, for meir enn 250 år sidan, lever og er i bruk den dag i dag, ikkje minst no i juletider.

Georg Friedrich Hândel Måla av Balthasar Denner 

siste side i oratoriet Messias 

Nyhende

Georg Friedrich var tysker, men er òg rekna som engelsk, for det var der han budde, komponerte og enda sine dagar. Han hadde ei enorm arbeidskraft, fortel soga, og han komponerte festmusikk, orgelkonsertar og orkestermusik, ein kan fylle mange avissider om det. Han skapte meir enn 40 operaer og 32 oratorium. «Oratorium» tyder bedehus, eit rom for bøn, og tekstane er henta frå bibelen.

Händel var kjend som ein svært sterk mann, men sjukdom råka også den sterke. I 1737, 52 år gammal, fekk han hjerneslag som gjorde han lam i høgre sida, munnen hang skeiv, han kunne ikkje gå, ikkje skrive og slett ikkje spele.

Dei fleste rekna med at det var slutten for komponisten. Men som ved eit under vann han att helsa, og igjen kokte skaparkreftene i han. Store operaer og oratorium vert gjort ferdige. Kreftene var attende, og: det er sagt at det faste punktet i livet til Händel var den kristne trua.

Men så kom det ein bolk då det var ekstra kaldt i London, og konsertsalane og teatera stengde og dermed inga inntekt til komponisten. Noko seinare døydde dronninga og alle arrangement vart avlyste. Verka hans vart ikkje framførte. Han hadde ikkje inntekt i det heile. Han skulda pengar her og der, og no kom kravbreva og långjevarane banka på døra. Livet vart meir og meir umogleg for han, han såg inga løysing, ja, så mørkt var det at han vurderte sjølvmord.

Men så, etter ein ekstra trist og mørk dag på mange måtar, i året 1741, kjem han attende til bustaden sin og finn ein pakke på bordet. Han registrerer pakken, men bryr seg ikkje, han er nedfor, vil berre sove.

Stefan Zweig skriv om dette i boka Evige øyeblikk: «[…] kanskje han like godt skulle stå opp å kikke på teksten? Nei, han ville sove nå, sove sløvt som et dyr og glemme alt. Tungt la han seg bakover i sengen. Men han kunne ikke sove.[…] Han stod opp, var han ikke engang blitt fridd av lammelse ved et mirakel? Kanskje Gud kjente botemiddel for sjelen også. Händel skjøv lyset bort til de tettskrevne arkene. «Messias» stod det på første side.[…] han snudde tittelbladet og begynte å lese. Ved det første ordet rykket han til: Trøyst, trøyst mitt folk seier dykkar Gud. Tal til Jerusalems hjarte og rop til henne at hennar strid er fullført, at hennar skuld er betalt, at ho har fått dobbelt av Herrens hand for alle sine synder. Ei røyst ropar: Rydd Herrens veg i ørkenen, jamn ut i øydemarka ein veg for vår Gud! Kvar dal skal hevast, kvart fjell og kvar haug skal senkast. Bakkete land skal bli til slette og kollane til flat mark. Herrens herlegdom skal openberra seg, alle menneske skal saman sjå det. For Herrens munn har tala». Var det trolldom? Nei, svar var det, sendt fra Gud – rop fra fjerne himler til et motløst hjerte. Trøyst, trøyst mitt folk, som det klang, som det runget gjennom hans skremte sjel. Og ikke før hadde Händel lest og følt ordene, før han hørte dem som musikk, som brusende toner. For en lykke, slusene hadde åpnet seg, han hørte i musikk igjen.»

Og Händel blader vidare, les, finn trøyst i orda, og snart er han gang med eit nytt oratorium. Dag og natt i nesten tre veker, driv han på, har ikkje tid til å sove eller ete: Georg Friedrich Handel skapte då eitt av dei største musikkverka som er skapt, ja, eg vågar å seie: Det største!


***


Stefan Zweig skriv vidare: « […] Noen måneder senere banket to velkledde herrer på døren i en leiegård i Abbey Street i Dublin, der mester Händel bodde. De hadde hørt at han ville oppføre sitt nye oratorium Messias, og det var en stor ære for dem alle at han la urframføringen til Dublin istendenfor til London. Den celebre konserten kom naturligvis til å gi ekstra store inntekter, og de var nå kommet for å spørre om ikke mesteren med sin velkjente generøsitet ville skjenke inntektene av førsteoppførelsen til de veldedige institusjoner de hadde den ære å representere.[…] Händel så vennlig på dem. Han var glad i denne byen. Den hadde møtt ham med kjærlighet. Hjertet hans ble stort, og han sa smilende at han med glede etterkom anmodningen, men han ville gjerne vite hvilke anstalter pengene skulle gå til. «Fengslene, fangehjelpen,» sa den ene, en elskelig, hvithåret mann. «Og til de syke i Merciers hospital,» sa den andre. «Og naturligvis bare av den første oppførelsen.»

Men Händel ristet på hodet. «Nei, jeg vil aldri ha penger for dette verket, aldri, jeg står i gjeld til en annen for det. Jeg var syk selv, og ble helbredet ved det. Og jeg var fange, men det gjorde meg fri.»

***

År etter år framførde han “Messias”, og alltid gjekk inntektene til fattige, sjuke og til fangane i dei fælslege fengsla.

Og så, den 6.april 1759 førde dei Händel inn på podiet i Covent Garden, det var igjen framføring av “Messias”. «Den blinde kjempen stod blant sine trofaste tilhengere, sangerne og musikerne: de sloknede øynene kunne ikke se dem. Man da tonebølgene flommet mot han, da nådebudskapet fra hundrer av stemmer jublet mot ham, ble det trette ansiktet lyst og klart. Han slo takten med armene, han sang med i koret, alvorlig og inderlig, som om han forrettet ved sin egen båre og bad om forløsning for seg selv og alle andre mennesker. Bare en gang, da trompetene gjallet ved ropet: The trumpet shall sound fór han sammen og så opp mot taket med sine tomme øyne. Han visste han hadde gjort sitt verk godt. Han kunne stå fram for Gud med løftet hode. […] da han var kommet i seng, beveget han leppene neste umerkelig og mumlet at han gjerne ville dø langfredag. Legene stusset, de skjønte ikke hva han mente. De visste ikke at langfredag falt på den dagen – 13.april – da den tunge hånden slo ham til jorden og da også Messias hadde tonet ut i verden for første gang. På den dagen da alt i ham hadde vært dødt, var han blitt kalt til live igjen. Og på den samme dagen ville han dø – for å være sikker på å stå opp til det evige liv.»

… i den von at han så skulle møte sin gode Gud, sin Herre og redningsmann på den dagen då Jesus stod opp…

Han døydde like før midnatt langfredag, 13.april 1759. « … da døde endelig det som var dødelig hos Georg Friedrich Händel.»


(«Messias» ligg på YouTube og på Spotify, gratis, om du vil lytte til dette vakre som Händel skapte.)